स्वरोजगार मिडियाको पत्तो नभएको प्रेस युनियन – Naya Bikalpa
November 20, 2026, Friday      Epaper

स्वरोजगार मिडियाको पत्तो नभएको प्रेस युनियन

दामोदर प्रसाद दवाडी
यो साता

लोकतन्त्रको गहनाको रुपमा रहेको साना तथा स्वरोजगारमूलक सञ्चारमाध्यम धरापमा परिसक्दा पनि लोकतन्त्रवादी पत्रकारहरुको नेतृत्व गर्ने संस्था बेखबर हुनु दुखद् हो ।

लोकतन्त्रबादी पत्रकारहरुले श्रमजीवि पत्रकारहरुको साझा मुद्धालाई समयसापेक्ष बनाउन र पेशागत स्वतन्त्रताको संरक्षण गर्ने उदेश्यले २८बर्ष अगाडी गठन भएको संस्था हो नेपाल प्रेस युनियन । देशको राजनैतिक परिवर्तनका लागि अनेकौं समस्या र चुनौति झेल्दै लोकतन्त्रवादीहरुको संस्था नेपाल प्रेस युनियन देशैभर शाखा गठन भएको हुँदा यसले व्यापकता पाएको छ ।

प्रेस युनियन यहाँसम्म आईपुग्नमा अग्रजहरुको सकारात्मक भूमिकालाई कसैले पनि विर्सनु हुँदैन् । युनियनको गरिमा, प्रतिष्ठा र मर्यादालाई सँधै उँचो राख्न अग्रजहरुले खेलेको भूमिका र दिएको योगदानका कारण आज युनियन श्रमजीवि पत्रकारहरुको साझा र अग्रणी संस्थाको रुपमा स्थापित भएको छ । लोकतन्त्रमा मात्र श्रमजीवि पत्रकार त्यसमा पनि सञ्चारकर्म गर्नेहरुको पेशागत सुरक्षा र भविष्य उज्वल हुन्छ भन्ने सास्वत विश्वव्यापी मान्यता अनुरुप यो संस्थाप्रति धेरैको पसिना, मेहनत र योगदानलाई हामीले सदा स्मरण गर्नुपर्ने हुन्छ । प्रेस युनियन आफैमा एउटा संस्था मात्र नभएर गौरवमय संस्थाको रुपमा पहिचान बनाउन सफल भएको छ ।

लोकतन्त्रबादीको आचरणमा श्रमजीवि संचारकर्मीको रुप र भेषमा देखिएका केही स्वार्थी मनोभावना र मनोदशा बोकेकाहरुले यसलाई कहिलेकाँही विवादमा तान्न मात्र होइन भँजाउने दुस्साहस गरेको देखिन्छ । प्रेस युनियन स्थापना गर्नुको उदेश्य, लक्ष्य जति पबित्र र स्वच्छ छ, त्यति नै यसलाई दुरुपयोग गरी आफ्नो स्वार्थसिद्ध गर्ने प्रयासहरु पनि नभएका होइनन् । आफूलाई मै हुँ भन्ने लोकतन्त्रबादी संचारकर्मीहरुले समेत तत्काल लाभ हानी र स्वार्थलाई केन्द्र्रबिन्दुमा राखेर प्रेस युनियनको भूमिकालाई गौण र कम आंकलन नगरेका होइनन् । लोकतान्त्रिक एउटा दल नेपाली कांग्रेस सत्ता बाहिर रहँदा प्रेस युनियनप्रति घृणाभाव फैल्याउने उद्त हुनेहरु हुन वा आफूलाई व्यवसायिक पत्रकार हुँ भन्नेहरु यि सबैले व्यक्तिगत स्वार्थ र आफ्नो सुविधाका लागि प्रेस युनियनको सिँढी चढेको देखिन्छ ।

हिजो प्रेस युनियनलाई पार्टीको ट्याग लागेको छ भन्नेहरु आफूलाई राजनीतिक नियुक्ति लिँदा होस वा कुनै अवसर लिनुपर्ने बेलामा त्यही प्रेस युनियनको सिफारिस खोज्न आएका दर्जनौं घटना र अनुभव मेरा लागि सँधै ताजा रहिरहने छ । आँखिर संस्था भनेको कुनै व्यक्ति रिसाउनु वा खुसी हुनुले त्यति धेरै अर्थ राख्दैन । तर नेपालमा आम पेशाकर्मीहरुमा पेशागत अहंकार र दम्भ बढ्दै गएको छ । आफूलाई पत्रकार हुने बित्तिकै राज्य र गैरराज्य क्षेत्रका हरेक व्यक्ति वा संस्थाबाट विशेष सहुलियत पाउनुपर्छ भन्ने मानसिकता बोकेकाहरुबाट युनियनलाई उपयोग मात्र होइन, दुरुपयोग भइरहेको पाइन्छ ।

तथापीे सञ्चारकर्मीहरुको प्रतिष्ठित र राम्रो छाप छोड्न सफल युनियनलाई केहीले राजनीतिक नियुक्ति पाउने भाँडाको रुपमा प्रयोग नगरेको पनि होइनन् । २०४८ साल जेठ १३ गते तत्कालिन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाको प्रेरणाबाट स्थापना भएको युनियनमा यतिबेला क्रियाशील श्रमजीवि पत्रकारहरुको सक्रियता कम हुँदै गएको देख्न पाईन्छ । यसको विस्तार देशब्यापी रुपमा भयो तर आजपनि दैनिक र साप्ताहिक समाचारपत्र तथा अखबारको सम्पादन कार्यमा रहेका, फोटो पत्रकार, कार्टुनिष्ट, पत्रिकाको डिजाइनर र भाषा सम्पादनलाई समेट्न सकेको अवस्था छैन । देशव्यापी प्रशारण पहुँच भएका टेलिभिजन र रेडियोका सबै रिपोर्टर, समाचारबाचक र समाचार वाचिकाहरु, कार्यक्रम सञ्चालकहरु र प्राविधिकहरुलाई प्रेस युनियनले समेटेर श्रमजिवीहरुको साझा संस्थाको रुपमा बनाउन सक्नुपर्दछ ।

पछिल्लो समयमा बहुमत प्राप्त सरकारले साना तथा स्वरोजगारमुलक सञ्चारमाध्यमलाई नियन्त्रण गरी आफुअनुकुल बनाउने र अनुकुल बन्न नसक्ने सञ्चारमाध्यमलाई घोत्रेठ्याक लगाउने रणनीति तय गरेको देखिन्छ । त्यसका बावजुत पनि पत्रपत्रिका तथा न्यू मिडियाहरु जिनतिन सञ्चालन भइरहेका छन् । तर तिनको संरक्षणमा प्रेस युनियनजस्ता संस्था लागि पर्नुपर्ने हुन्छ । तर विडम्बना वर्तमान केन्द्रीय समिति म्याद सकिएको ट्यावलेट त्यसमा पनि साना तथा स्वरोजगार मिडिया सञ्चालक अथवा श्रमजिवीहरु यो कार्यसमितिमा नभएका कारण हालको परिस्थितिको मूल्यांकन गर्न सक्ने क्षमतामा निकै कमी देखिन आएको छ । तथापी आजको २१औं शताब्दीको युग डिजिटल युग हो ।

यस्तो अवस्थामा आजका यूवा–यूवती इन्टरनेटको पहुँच र प्रयोगमा लिप्त छन् । अनलाईन मिडियामा देखिएको विश्वव्यापी पहुँच र लोकप्रियतालाई कसरी समेट्ने भन्ने विषयमा प्रेस युनियनले अध्ययन र विश्लेषण गरेर आगामी दिनमा आफ्ना योजना र उदेश्यहरु स्पष्ट पार्न जरुरी छ । न्यु मिडियाको रुपमा आएको अनलाइन मिडियालाई व्यवस्थित गर्ने र पेशागत, मर्यादा र उतरदायित्वभित्र कसरी बाँध्न सकिन्छ भन्ने चुनौति बढ्दै गएको छ । डिजीटल सेवाको प्रयोगबाट कतिपय व्यक्तिले पस्कने अश्लिल शब्द, तस्वीर र भिडियोले समाजमा बिकृति समेत फैल्याउन सक्छ । अनलाईनको कुन माध्यमको प्रयोग संचारमाध्यम हो र के सामाजिक सञ्जाल हो भनेर छुट्याउन गाह्रो भइरहेको बेला नेपाल प्रेस युनियनले आफ्नो आचार संहिता र सीमालाई स्पष्ट पार्ने बेला आएको छ ।

लोकतान्त्रिक मुल्य–मान्यता, संसदीय सर्वोच्चता, न्यायायिक स्वतन्त्रता, विधिको शासन तथा व्यवसायिक र स्वतन्त्र प्रेसको मुलमर्म र भावनालाई प्रेस युनियनले बोक्न सक्नुपर्छ । आज लोकतन्त्रको मूल प्रवाहमा आएको कम्युनिष्ट पार्टीले आफूलाई सच्चा प्रजातन्त्रबादी भएको दाबी गरिरहेका छन् । उनीहरुको क्रियाकलाप उदेश्यभन्दा फरक र नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको नामसँग मिल्दोजुल्दो हुँदै गएको छ ।

हिँजोका दिनमा स्वतन्त्र र पूर्ण प्रेस स्वतन्त्रताको कुरा गर्ने, वकालत गर्ने र जेलनेल खाने सहकर्मीहरु त्यस्तो पवित्र उदेश्यलाई भुलेर केवल प्रेसको दायित्व, उत्तरदायित्व, आचार संहिता, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र सीमाको पाठ घोकाई रहेका छन् । लोकतन्त्रमाथि न्यायालय, कानुनी क्षेत्र, पेशाकर्मी, प्रशासन क्षेत्र, सुृरक्षा क्षेत्र र व्यवसायिहरुलाई अंकुस र नियन्त्रण गर्ने वा आफूअनुकूल बनाएर हस्तक्षेपको प्रयास भइरहँदा प्रेस युनियनलाई पत्तो नहुनु बिडम्बना हो ।

दुई तिहाईको जनमतको उपयोगभन्दा पनि यसको आड र खोलमा कलुसित भावना, उदेश्य र मनसायले प्रेसलाई स्वतन्त्र विचारहरुको प्रतिस्पर्धा गराउनुको सट्टा नियन्त्रणमुखि र गुणगान तथा भक्तिभावको आशाबाट प्रेरित गर्न खोजिएको विषय अन्तर्राट्रिय जगतमा चासोको विषय बन्न सक्छ । तर अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा समेत परिचित प्रेस युनियनले वर्तमान अवस्थाको बारेमा जानकारी गराउन नसक्नु उसको बोद्धिकता र क्षमताको कमजोरी नै हो । यस्तो अवस्थामा लोकतन्त्र कमजोर नहोला र यसका अंगहरु एकपछि अर्को कमजोर हुँदै नजाँला भन्न सकिन्न । चौतर्फी काला बादलहरु मडारिँदै गर्दा प्रेसले स्वतन्त्र ढंगले आफ्नो दायित्व पुरा गर्न सक्दैन ।

स्वतन्त्र प्रेसको अभावमा लोकतन्त्र पनि सुदृढ हुन सक्दैन । यस्तो चुनौतिपूर्ण समयमा अव लोकतन्त्रबादी श्रमजीवि पत्रकारहरु एकजुट जरुरी छ । लोकतन्त्र नै संकटमा परेको बेला प्रेस स्वतन्त्रता र मौलीक हकअधिकार, रक्षाको लागि प्रेस युनियनको भूमिका उल्लेखनीय हुनुपर्दछ ।
जसरी पञ्चायतकालमा बहुदलिय व्यवस्थाको लागि लडेका राजनीतिक दलका क्रियाकलापलाई साप्ताहिक पत्रिकाले दिएको योगदानलाई स्मरण गर्ने हो भने पनि आउने सम्भावित चुनौतिलाई लोकतन्त्रवादी दलको सारथी तिनै साप्ताहिक पत्रिकाहरु र साना मिडिया अनलाइन र रेडियो तथा टेलिभिजन हुने कुरा स्पष्ट छ ।

व्यवसायिकताको नाममा ठूलो लगानी भएका मिडियामाथि सरकारले व्यापारी र व्यवसायीमाथि अंकुस र नियन्त्रणमुखी व्यवहार प्रस्तुत गर्न सक्ने सम्भावना बढ्दै गएको छ । तसर्थ, साना लगानीमा खुलेका साप्ताहिक पत्रपत्रिका तथा न्यू मिडिया, टेलिभिजन, रेडियोको भूमिका प्रतिपक्षका लागि सारथी बन्न सक्छन् ।

प्रेस युनियनलाई अब सच्चा लोकतन्त्रबादी श्रमजीवि पत्रकारहरुको साझा संस्था बनाउनका लागि प्रेस युनियनमा केही सुद्धताको जरुरी छ । महाधिवेशनको मिती नजिकिदै गर्दा अपारदर्शी ढंगले सदस्यता वितरण खारेज, संस्थाको आर्थिक पारदर्शी तथा पदाधिकारीहरुको कार्यविभाजन र दायित्व स्पष्ट पार्न जरुरी छ । युनियनको पदाधिकारी र सदस्यता प्राप्त गर्ने मापदण्ड पनि स्पष्ट पार्नु जरुरी छ । संचारमाध्यमप्रति उत्तरदायि हुन नसकी नेपाली कांग्रेसका नेताहरुप्रति उत्तदायि बन्ने प्रबृत्ति र संस्कारको अन्त्य हुन जरुरी छ ।

युनियनले आफूलाई प्रेस स्वतन्त्राको हिमायति बनाउन सक्नुपर्छ तर युनियनका केही नेतृत्व वर्गमा पुगेका सहकर्मी साथिहरुको गतिविधि र क्रियाकलाप हेर्ने हो भने कांग्रेसको भातृ संस्था वा पार्टीको कुनै तहको जिम्मेवार पदाधिकारीको रुपमा देखिनु सन्तोषजनक कुरा होइन ।

प्रेस स्वतन्त्रताका हिमायतिहरुको संस्था लोकतान्त्रिक बिचार, आदर्श र आचरण बोकेको राजनीतिक दलसँग निकट हुन सक्छ । तर युनियन त्यही लोकतान्त्रिक आदर्श र आचारण बोकेको दल कांग्रेसको भातृ संस्थाकै रुपमा परिणत हुनु हुँदैन । यसले पेशागत मर्यादा र व्यवसायिकताको मर्मलाई प्रहार गर्छ । यसको विशिष्ट, बेग्लै पहिचान र गरिमा बनाउन सक्नुपर्दछ । यसको प्रकृति अनुसार नै कुनै दलको भातृ संस्था बन्न गएमा यसका सदस्यहरुले स्वतन्त्र प्रेसको वकालत गर्न सक्दैनन् । लोकतन्त्र संस्थागत गर्नका लागि स्वतन्त्र प्रेसको महत्वपूर्ण भुमिका हुन्छ ।

प्रेस युनियन र यसका पदाधिकारी कांग्रेसको आदर्श र विचारप्रति उत्तरदायी हुन सक्छन । किनकी कांग्रेस यस्तो राजनीतिक दल हो, जसको आदर्श, बिचार, उदेश्य, यसले अंगिकार गरेको नीतिहरु वाक स्वतन्त्रता, मानवअधिकार, प्रेस स्वतन्त्रता, स्वतन्त्र न्यायपालिका, संसदीय सर्वोच्चता र शक्तिपृथकीकरणको सिद्धान्तप्रति प्रतिवद्ध छन् । यसो भन्दैमा कांग्रेसको कार्यकर्ता जस्तै प्रेस युनियनका सदस्यहरु पनि त्यस्तै भएमा उसले स्वतन्त्र प्रेसको मर्मलाई आत्मसाथ गर्न सक्दैन ।

नेपाली काँग्रेसको शुभेच्छुक संस्थाको रुपमा रहेको प्रेस युनियनका जिम्मेवार पदाधिकारीको गतिविधि, अभिव्यक्ति र आचरणले कांग्रेसप्रति उत्तरदायी नभएर व्यक्तिप्रति बढी उत्तदायि हुँदै आएको छ । व्यक्तिप्रति उत्तदायि हुने नाममा उसको पक्षपोषण गर्ने र फरक विचार राख्ने अरु नेताको बिरुद्ध बिष बमन गर्ने प्रवृति बढ्दै गएको छ । पार्टीमा देखिएका आधा दर्जन गुट र उपगुटको पक्षपोषण गर्ने, चाकडी गर्ने र मन नपरेको नेतालाई सत्तोसराप गरी खुइल्याउने भूमिकामा प्रेस युनियनमा आबद्ध व्यक्तिहरुलाई सुहाउने कुरा होइन् ।

प्रेस युनियको गरिमा र महत्वलाई बुझेर युनियका नेतृत्व तहमा रहेका व्यक्तिहरुले संख्यामा भन्दा गुणमा बढी ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । संख्या बढाएर नेतृत्व हत्याउने नाममा युनियनलाई बद्नाम गर्ने र व्यवसायको रुपमा दुरुपयोग गर्न दिनुहुन्न । शुद्ध र गुणस्तरिय व्यवसायिक पत्रकारहरुको संस्थाको रुपमा यसलाई बिकास गर्न लोकतन्त्रवादी पत्रकारहरु सँधै कटिबद्ध हुन जरुरी छ ।

सम्बन्धित समाचार

जसपा नेपालका १८ जनप्रतिनिधिको पद रिक्त
जसपा नेपालका १८ जनप्रतिनिधिको पद रिक्त
  • २०७५ चैत्र ३०, १२: १०

काठमाडौं । निर्वाचन आयोगले जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) नेपालबाट स्थानीय तह निर्वाचन २०७९ मा निर्वाचित १८ जना जनप्रतिनिधिको पद स्वतः...

राष्ट्रपति पौडेलद्वारा काठमाडौं–तराई द्रुतमार्गको महादेवटार सुरुङ ‘ब्रेक थ्रु’
राष्ट्रपति पौडेलद्वारा काठमाडौं–तराई द्रुतमार्गको महादेवटार सुरुङ ‘ब्रेक थ्रु’
  • २०७५ चैत्र ३०, १२: १०

काठमाडौँ । राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले राष्ट्रिय गौरवको आयोजना काठमाडौं–तराई/मधेश द्रुतमार्गअन्तर्गत मकवानपुरस्थित महादेवटार सुरुङको बुधबार ‘ब्रेक थ्रु’ गरेका छन् । ३...

प्रधानमन्त्री शाह र भारतीय राजदूत दलेलाबीच शिष्टाचार भेटवार्ता
प्रधानमन्त्री शाह र भारतीय राजदूत दलेलाबीच शिष्टाचार भेटवार्ता
  • २०७५ चैत्र ३०, १२: १०

काठमाडौं । प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह र नेपालका लागि नवनियुक्त भारतीय राजदूत सुधाकर दलेलाबीच सिंहदरबारस्थित प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयमा बुधबार शिष्टाचार...