के कांग्रेसले प्रवासी नेपालीकाे भावना समेट्न सक्ला त ?

काठमाडाैं ,

१. के निर्वाचन नै हो त प्रजातन्त्रको प्राण वायु ? अहिले नेपालमा भएका बेथिती र भ्रष्टाचारका पछिल्तिरको मुख्य कारण निर्वाचन प्रणालीमा देखिएको कमी नै हो त ? नेपालको प्रथम राष्ट्रपति डाक्टर रामवरण यादवले शुभकामना दिएर र आफ्नो प्रमुख आतिथ्यमा शुभारम्भ गर्नुभएको भर्चुअल वेबिनारमा यससम्बन्धमा व्यापक कुराहरु मन्थन गरिए । स्वयं डाक्टर यादवले निर्वाचन धाँधलीरहित र स्वच्छ हुनसके अहिलेका धेरै समस्याहरु आफै समाप्त हुने धारणा राख्नु भएको थियो ।

उहाँले सो कुरा व्यक्त गर्नु भएको हो अमेरिकामा नै दर्ता भएको नेपालीहरुले सञ्चालन गरेको संस्था यु एस–नेपाल पोलिसी रिसर्च सेन्टरले गरेको कार्यक्रममा ।

२.नेपालीहरु जहाँ भए पनि नेपालका वारेमा सोच्छन् भन्ने कुराको एउटा पछिल्लो उदाहरण पनि बनेको छ अमेरिका —नेपाल नीति अनुसन्धान केन्द्र, वा यु एस— नेपाल पोलिसी रिसर्च सेन्टर,अमेरिकाले नेपालको निर्वाचनका वारेमा गरेको अन्तरक्रिया ।

२०२० सेप्टेम्बर १२ अर्थात् २०७७भदौको २७ गते साँझ । छलफलको विषय थियो—राजनीतिक संस्थाहरु र निर्वाचन सुधारमा देखिएको सङ्कट अर्थात् क्राइसिस इन पोलिटिकल इन्स्टिच्युसन एन्ड एलोक्टोर रिफर्म इन नेपाल ।

हुन त त्यो केन्द्रको पाँचौ शृङ्खलाको अन्तरक्रिया थियो तर सहभागीहरु विद्युतीय सञ्चार माध्यममार्फत् जुटेकाचाहिँ अधिकांश नेपालमा रहेका महानुभावहरु नै हुनुहुन्थ्यो । अझ भनौँ नेपाली कांग्रेससँग सम्बन्धितहरुको नै बाक्लो जमघट थियो । १५०भन्दा बढी सहभागी रहेको अन्तरक्रिया कार्यक्रम वास्तवमा केन्द्रको पाँचौ वार्षिक समारोह पनि थियो जस्तो लाग्यो, यसको औपचारिकतालाई नियाल्दा ।

३. केन्द्रका अध्यक्ष डाक्टर राजन पन्तको अध्यक्षतामा सम्पन्न कार्यक्रमको सञ्चालन वरिष्ठ पत्रकार भगीरथ योगीले गरिरहनु भएको थियो भने सम्पूर्ण सहभागीहरुलाई स्वागत गर्दै हुनुहुन्थ्यो केन्द्रकी सदस्य जगदम्बा अधिकारीले ।

उद्देश्य र कार्यक्रममा वारेमा अध्यक्ष पन्त र सदस्य सचिव डाक्टर सुमन पराजुलीले स्पष्ट पार्नु भएको थियो । उहाँहरुको धारणा स्पष्ट थियो—हामीले प्रवासमा बसेर पनि आफे मातृभूमिका वारेमा केही गर्न सकिन्छ कि भनेर यो केन्द्रमार्फत् छलफल चलाउँदै छौँ र यो त्यो शृङखलाको पाँचौ कडी हो ।

खासगरी अध्यक्ष पन्तले आफूहरुले कुनै स्वार्थभन्दा माथि उठेर नेपालमा केही सुधार गर्न सकिन्छ कि भनेर यस्ता कार्यक्रम गर्न सुरु गरेका हाँै र हामीले गर्न सक्ने कुरामा हामी तन मन र धनले सहयोग गर्न तत्पर छौँ ।

४. कार्यक्रम निर्वाचन सुधार र राजनीतिक संस्थाहरुको सुदृढीकरणमा केन्द्रित थियो । निर्वाचन सुधारका वारेमा पहिलो संविधान सभाको निर्वाचन सम्पन्न गर्ने निर्वाचन आयोगका प्रमुख आयुक्त भोजराज पोखरेलको कार्यपत्र थियो भने राजनीतिक संस्थाहरुको क्षयीकरणलाई जोगाउनका लागि डाक्टर सुरेन्द्र देवकोटाको निर्मम विश्लेषणसहितको धारणा थियो ।

५. पूर्व प्रमुख आयुक्त पोखरेलको विश्लेषणमा यदि बेलैमा निर्वाचनमा सुधार गरिएन र जनताका विभिन्न समुदाय र सीमान्तीकृत वर्गको राष्ट्रिय निर्णयमा पहुँच पु¥याउन सकिएन भने, मुलुकको राज्य प्रणालीमा अपनत्व जगाउन सकिएन भने गृह युद्धको समेत खतरा औँल्याउनु भएको थियो ।

यसका लागि पूर्ण समानुपातिक निर्वाचन र उमेदवारको छनोटमा दलहरुको विवेकपूर्ण निर्णय नै मुख्य सुधारको पाटो रहेको बताउनु भएको थियो । उहाँले आफ्ना अनुभवसहित र निर्वाचनमा देखिएका विकृतिको राम्रो र वस्तुगत विश्लेषण गर्दै निर्वाचन सुधारका प्रक्रियाहरु तुरुन्त सुरु नगरे आगामी दिनमा मुलुक अरु सङ्कटतर्फ हेलिनेका कुरामा सतर्क गराउनु भएको थियो । उहाँको कार्यपत्रमाथि वरिष्ठ पत्रकार युवरा घिमिरेले टिप्पणी गर्नु भएको थियो ।

६.राजनीतिक संस्थाहरुमा देखिएको प्रजातन्त्रीकरणको क्षयीकरणका वारेमा निर्मम तरिकाले विश्लेषण गर्नुहुने डाक्टर सुरेन्द्र देवकोटा प्रायशः नेपाली कांग्रसका कमी कमजोरी र त्यसको भावी सुदृढीकरणमा केन्द्रित हुनुहुन्थ्यो ।

नेपाली कांग्रेसका आदर्शका रुपमा रहेका व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, धार्मिक स्वतन्त्रता, वाक स्वतन्त्रता र संगठन स्वतन्त्रताका वरिपरि रहेर प्रजातान्त्रिक संस्थाहरुको विकासलाई भावी दिशा कस्तो हुनुपर्ने भन्नेमा देवकोटाको जोड थियो । मूलतः नेपाली कांग्रेसका उप सभापति, केन्द्रीय सदस्यहरु, सांसदहरु र प्रजातन्त्रवादी विद्वानहरुको सहभागिता रहेकाले पनि देवकोटाले नेपाली कांग्रेसको भावी क्रियाकलापमा नेपालको प्रजातन्त्रको बाटो कस्तो रहने भन्ने निर्धारित हुने कुरामा बढी जोड दिनु भएको थियो ।

उहाको कार्यपत्रमाथि टिप्पणी गर्ने भनिएका पनि राष्ट्रिय मानव अधिकार आयेगकी सदस्य माननीय मोहना अन्सारीले नेपाली कांग्रेसको संगठन र विश्लेषणप्रति कुनै टिप्पणी नगरी पोखरेलको कार्यपत्रमाथि टिप्पणी गर्नुभयो र थप्नुभयो—संसदमा पारित हुने विधेयकहरुमा सरोकारवालाहरुको राय लिइँदैन र एकैदिनमा तिसौँ विधेयकहरु पारित गरिन्छ जसले गर्दा जनताको आफ्ना विधेयकहरुका वारेमा, कानुनका वारेमा जान्न पाउने मानव अधिकारको हनन भएको छ ।

यसमा यदि निर्वाचनमा सुधार भयो भने र संसदमा कानुनका वारेमा छलफल हुने वातावरण बनाउन सांसदहरु लागिपरे भनेमात्र निर्वाचनबाट वा समानुपातिकबाट आउने सांसदहरुको महत्व बढ्ने छ ।

७. राजनीतिक विश्लेषक तथा वरिष्ठ राजनीतिक शास्त्री प्राध्यापक कृष्ण खनालले पनि अहिलेको अवस्थामा राजनीतिक संस्थाहरुका देखिएको क्षयीकरण र अनिर्णयको वन्दी हुने चलनप्रति दुःख व्यक्त गर्दै निर्वाचनमा सुधार नगर्ने हो भने र राजनीतिक संस्थाहरुको सुदृढीकरण नगर्ने हो भने जनतामा प्रजातन्त्रप्रति नै निराशा उत्पन्न हुनेछ भन्नुभयो ।

८. कार्यक्रम लामो थियो । पोलिसी रिसर्च सेन्टरको यो प्रयासलाई , पोखरेलको भावी सुधारका वारेमा मनन गर्न सके र देवकोटाको राजनीतिक सुधारका वारेमा दिएको सुझावलाई मनन गर्न सके पक्कै पनि अहिले देखिएको संकटमा समाधान गर्नका लागि केही उपाय हुने थियो ।

९. यसरी नेपाल बाहिर बसेर पनि नेपालका समस्याहरु प्रति चासो राखेर कार्यक्रम गर्नु र त्यसको सम्पूर्ण लक्ष्य नेपालको भावी विकासको पक्षमा केन्द्रित हुनुलाई राम्रो मान्नुपर्छ र कार्यक्रम आयोजकहरुलाई साधुवाद दिनुपर्छ ।

१०. र अन्त्यमा, सहभागी हुने नेपाली कांग्रेसका नेताहरुले यसबाट बाहिरको चिन्ता र आफ्ना कमी कमजोरीहरुलाई कति मनन गरे, त्यो त भावी दिनमा देखिने छ ।