हल्ला भन्दा व्यवस्थापन गरौँ

हरिविनोद अधिकारी

१. माध्यमिक शिक्षा परीक्षा अर्थात् सेकेन्डरी एजुकेसन इक्जामिनेसन( कभअयलमबचथ भमगअबतष्यल भहबmष्लबतष्यल) अर्थात् एस ई ई । पहिले यसलाई नै यस् एल् सी परीक्षा भनिन्थ्यो । कक्षा १२सम्म माध्यमिक शिक्षा मानिएपछि विद्यालयको अन्तिम परीक्षा रहेन र कक्षा १०को मात्र परीक्षा रह्यो । अहिले २०७५सालको चैत्र १० बाट सुरु भएको सो परीक्षा प्रदेश नंबर २मा स्थगित गरिएको छ । सम्भवतः यही चैत्रभित्रमै परीक्षा सहज तरिकाले होला भन्ने आशा गरौँ ।
२. प्रदेश नंबर २ भित्रै अनिवार्य विज्ञान विषयको प्रश्नपत्र बाहिरियो र केन्द्रहरुमा विद्यार्थीहरु नपुग्दै सामाजिक सञ्जालमा छरपस्ट देखिएका प्रश्नहरु साँच्चै प्रश्नसँग मिलेकाले परीक्षा रद्द गरियो । त्यसपछिका अरु दिनका प्रश्नपत्रहरु पनि समयभन्दा पहिले नै बाहिरिएकाले बाँकी परीक्षा स्थगित गरियो । शिक्षा तथा प्रविधि मन्त्री गिरिराजमणि पोखरेलले नै पत्रकार सम्मेलन गरी स्थगित गरेको घोषणा गर्नुप¥यो ।

३. यो पटक प्रदेश प्रदेशका लागि प्रश्नपत्रहरु फरक फरक तयार गरिएकाले आगामी परीक्षा २ नंबर प्रदेशमा मात्र गरे पुग्छ । तर इच्छाधीन विषयहरुको भने मुलुकभर एउटै प्रश्न हुने भएकाले प्रश्नपत्र बाहिरिने प्रक्रियाको परीक्षण पनि हुनसक्ने भयो । दुई नंबर प्रदेशका आन्तरिक मन्त्री ज्ञानेन्द्र यादवले भने प्रश्न यो प्रदेशबाट बाहिरिएको नै होइन भनेर अडान लिनु भएको छ ।

४. प्रश्नपत्र जस्तो गोप्यकुरालाई केही दिनसम्म पनि गोप्य राख्न सकिएन भन्ने एउटा गुनासो छ भने यसैले संघीयतामा नै प्रश्न उठ्नु पर्ने कुरा छैन । यो मानवीय र प्राविधिक कुरा हो । गल्ती हुनु हुँदैनथ्यो, कतैबाट त भयो । त्यही प्रश्नको नमुनामा नै बाहिरिनुलाई अक्षम्य गल्ती मान्दामान्दै कहीँ न कर्हीँ गल्ती भएकै छ भनेर सबैले स्वीकार गर्नुपर्छ । परीक्षा मर्यादित हुनुपर्छ भनेर भन्दाभन्दै धेरैपटक अमर्यादित परीक्षा भएको त हामीले देखे सुनेका नै हौँ । त्यसैले परीक्षालाई विकेन्द्रीकृत र प्रविधिजन्य बनाउनु जरुरी भएको कुरा यसले पनि देखाउँछ ।

५. नागरिकतामा केरमेट भएको देखेका छौँ, नागरिकताको सक्कल प्रति नै हराएको पनि देखेका छौँ र नक्कलको आधार पनि कता हो भन्ने थाहा नभएको पनि सुनेका छौँ । यसले गोप्य कागजातको हिफाजन गर्न नसक्ने कसरी भयो भन्ने प्रश्न बारम्बार उठेकै हो । यसपटक प्रश्नपत्रका वारेमा जुन समस्या आयो, यसको जगमा पुगेर अनुसन्धान जरुरी छ । त्योभन्दा पनि परीक्षा प्रणालीमा सुधारको आवश्यकता छ । खोइ त जी आर इ, वा टोफेलमा प्रश्नपत्र बाहिरिने समस्या आउँदैन त ? शिक्षामा करोडौँ, अर्बौँ खर्च भएको छ र पनि हामी स्तरीयताका लागि भनेर करोडौँ खर्च गरेर, प्रहरी प्रशासनको प्रयोग गरेर एस ई ई सञ्चालन गरेका छौँ ।

६. कक्षा १० पनि एउटा कक्षा ९ जस्तै हो र परीक्षाको वातावरण बनाउने नाममा हाउगुजी तयार गरेका छौँ र साँच्चै नै कक्षा १०को अन्तिम परीक्षालाई फलामको ढोकाझै बनाएका छौँ र भाग्यमा तिनको परिणामलाई छोडेका छौँ । करोडौँको खर्च, जनशक्तिको अत्यधिक प्रयोग र त्रासपूर्ण वातावरणमा लिइन परीक्षाले कतिसम्म सही मापन गर्न सकेको होला भन्ने कुरा परीक्षा नियन्त्रण कार्यालयमा आउने पुनर्योगको आवेदनले पनि देखाउँछ ।

७. पाठ्यक्रम निर्माणदेखि परिणामसम्मका जिम्मेवार हामी शिक्षक नै हौँ तर परीक्षा सञ्चालनको प्रशासनिक जिम्मेवारी शिक्षकमा भन्दा स्थानीय प्रशासनमा बढी दिन्छौँ । अब माध्यमिक शिक्षासम्मको सम्पूर्ण जिम्मेवारी स्थानीय तहलाई वा स्थानीय सरकारलाई दिइसकेपछि पनि किन हामी केन्द्रीकृत परीक्षालाई अपनाइरहेका छौँ ? अहिले संघ र प्रदेशका बीचमा अनावश्यक आरोप प्रत्यारोप चलेको छ, त्यो एकदम वाहियात हो । गल्ती भएकै छ, कतैबाट भएकै हो । त्यसको पत्ता लगाएर फेरि फेरि त्यो गल्ती नदोहोरियोस् किनभने अब छिटै १२, ११ कक्षाहरुको परीक्षा आएको छ, विश्वविद्यालयहरुको परीक्षा पनि भई नै रहन्छन् ।

८.परीक्षा प्रणालीमा सुधार भएकै छ तर अपेक्षित सुधार हुन सकेन भन्ने गुनासो यथावत् छ । प्रदेश सरकारलाई वा स्थानीय सरकारलाई जबसम्म उत्तरदायी बनाएर पठन पाठनलाई शुद्धीकरण गर्न सकिँदैन, चिट चोर्ने, परिवारका सबै सदस्यहरुले चोराउन जाने, बाहिरबाट चिट बनाएर केन्द्रमा लैजाने र खुलेआम चोरीको अवस्था सुधार हुन सक्दैन । क्षमतामा आधारित र प्रविधिमा आधारित परीक्षा, त्यो पनि बेग्लाबेग्लै परीक्षार्थीलाई बेग्लाबेग्लै प्रश्न सोधिने अवस्था सृजना गर्न सकिँदैन, तवसम्म यो अवस्था सधैँ दोहोरिन सक्छ । पहिले थाहा थिएन होला, रद्द भएन, अहिले थाहा भयो सामाजिक सञ्जालका कारणले, रद्द गरेर सुधार गर्ने सम्भावना बढयो ।

९. यो मात्र कक्षा १०को परीक्षा थियो । प्रदेश नंबर २को मात्र प्रश्नपत्रहरुको प्रश्न थियो । समाधान चैत्रभरिमा होला तर भावी दिनमा पनि यसले देखाएको चुनौतीलाई मनन गर्ने काम संघीय सरकार, प्रदेश सरकार र स्थानीय सरकार सबैको हो ।

१०. र अन्त्यमा, परीक्षालाई हाउगुजी नबनाऔँ, सहज तरिकाले परीक्षालाई सम्पादन गरौँ । क्षमताको जानकारी लिनेमात्र अहिलेको अवस्था हो, त्यसलाई सम्पादन गर्नका लागि धेरै जटिलतम उपायहरु नअपनाऔँ । यसपटकको परीक्षाको अन्तसँगै परीक्षा सकारात्मक सुधारका लागि स्थिति तयार गर्न थालौँ । विद्यालयको परीक्षा भनेको विद्यार्थीको बढ्दै गरेको अपेक्षा र क्षमताको पहिचान हो, त्यसको त्यसैगरी व्यवस्थापन गर्न थालौँ । यसमा प्रदेश र संघका बीचको सम्बन्धलाई च्याँखेमा राखेर स्थिति बिग्रन नदिऔँ । पहिले पनि विकास क्षेत्रीय प्रश्नपत्र तयार भएकै हो, प्रश्नपत्र तयार गरेर सुरक्षित राखिएकै थियो । यसपटक मानवीय समस्या वा प्राविधिक समस्या जे हो पत्ता लगाई समाधान गरौँ र परीक्षार्थीहरुको क्षमता मापन गरेर आगामी दिनको तयारीका लागि समुचित व्यवस्था गरौँ ।