प्रसङ्ग प्रजातन्त्र दिवस फागुन ७

प्रजातन्त्रमा देखिएका कमीहरुको समीक्षाको आवश्यकता महसुस गरिएको छ

१.प्रजातन्त्र प्राप्तिको ७३औँ दिनको बेलामा मुलुक गणतन्त्रात्मक अवस्थामा छ र पूर्व राजा ज्ञानेन्द्रले प्रजातन्त्र दिवसको उपलक्ष्यमा शुभकामना दिँदै दलहरुसँगको सहकार्यको थालनी गर्न आह्वान गर्नु भएको छ । खासमा २००७साल फागुन ७मा प्रजातन्त्र प्राप्तिको यश पाउने हकदार नेपाली जनता नै हुन् र त्यसलाई जनताको आवाजको कदर गर्दै मुलुकप्रतिको , मातृभूमिप्रतिको उत्तरदायित्वको निर्बाह गर्ने माध्यमका रुपमा नेपाली कांग्रेस थियो जसले आजसम्म पनि प्रजातन्त्रका पक्षमा वकालत मात्रै गरेको छैन कि त्यसका लागि आवश्यकता पर्दा संघर्ष समेत गरेको छ अनवरतरुपमा ।

२. २०६५ साल जेठ १५ गते औपचारिकरुपमा निर्वाचित संविधान सभाको पहिलो बैठकले नेपालबाट राजतन्त्रको विधिवत अन्त्य गरेको र तत्कालीन महाराजाधिराजबाट त्यसलाई शासवंशीय परम्पराको रुपमा सहजै स्वीकार गरी राज्यले दिएको सुविधा लिएर आज पनि नागार्जुनमा हुनुहुन्छ । राजा पनि मुलुकप्रति संवेदनशील संस्था रहिसकेको परिप्रेक्ष्यमा गद्दीसमेत छोडेर बसेका व्यक्तिले कुनै कुरामा टिप्पणी गर्दा या मुलुकको राजनीतिक अवस्थाप्रति नकारात्मक समीक्षा गर्दा चित्त दुखाउने होइन , बरु शासन प्रणालीमा ती इंगित गरिएका कमी छन् भने सुधार गर्दै लानुपर्छ । त्यसो त सबै दलहरुमा थोरबहुत राजतन्त्रका पक्षमा नेता तथा कार्यकर्ताहरु छन् र घोषितरुपमा राप्रपा राजालाई पुनस्र्थापित गराएर प्रजातन्त्रको एउटा अंग बनाउनु पर्ने लक्ष्यसहित सत्तामा नै छ । स्मरणीय छ, नेपालमा गणतन्त्र आफ्नै माग र जनयुद्धका कारणले आएको हो भन्ने नेकपा माओबादी केन्द्रको नेतृत्वमा राप्रपा अहिले सत्तामा छ र आजको विवादास्पद बहसमाको समयमा खुलेरै राजतन्त्रका पक्षमा छ ।

३. प्रजातन्त्रमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता छ तर संविधानको सीमाभित्र भने प्रत्येक नागरिकले बस्नुपर्छ , प्रत्येक दलले बस्नुपर्छ र हालसम्म संविधानले अपरिवर्तनीय भनेका विषयमा न त कुनै जनमत हुन सक्छ , न त त्यसमा कुनै बहसको आवश्यकता महसुस गरिएको छ । र पनि पूर्व महाराजले यसपटक दिनुभएको शुभकामना वक्तव्य चुनौतीको भाषामा छ र यदि आफूले सुम्पेको नासो फिर्ता गर्नुपर्ने अर्थ लाग्नेखालको छ । बहस हुनसक्छ, कुनै शासकको नासो हुनसक्छ कि सक्दैन मुलुक ? हिजो पनि मुलुक अहिलेभन्दा कुन अवस्थामा फरक थियो र केके बिग्रियो भन्ने दोषारोपण गरिएको हो ?

४. हुन त यसबारेमा सरकार र दलहरुले आफ्ना धारणा राख्लान् किनभने राष्ट्रका पूर्वराजाको चुनौतीलाई ख्याल ख्याल सम्झनु हुँदैन र उहाँँले केकेमा सहकार्य खोज्नु भएको हो , बुझ्ने काम होला तर हामी जनताका तर्फबाट जिज्ञासा हुनु जरुरी हुने रहेछ ।

५.२००७साल फागुन ७ गते नेपालको शासन व्यवस्थामा जनताको प्रत्यक्ष सहभागिता हुनेगरी परिवर्तन भएको थियो । सात सालको जनक्रान्तिको पृष्ठभूमिमा रक्तपातपूर्ण नै सही तर त्यो शान्तिपूर्ण र अनुशासित आन्दोलन नै थियो जसलाई भारतका अहिँसावादी नेता मोहनदास करमचन्द गान्धीको उच्चतम प्रभाव मानिन्थ्यो । त्यो जनक्रान्ति सम्पादन गर्दा नेपाल आमाका महान सपूतहरुले १९९७ साल देखि नै राणाको जहानियाँ शासनको अन्त्यका लागि गाथ गादी ताकेको भनेर सहादत दिनुप¥यो जसलाई उनीहरुले विना प्रतिरोध स्वीकार गरे । विना प्रतिरोध स्वीकार गर्नु नै अहिँसा थियो र त्यसैको परिणाम नै २००७ सालको अनुशासित जनक्रान्ति थियो किनकि राणाको पतनपश्चात् नै जनक्रान्तिलाई पूर्ण विराम जो दिइएको थियो ।

६.त्यो जनक्रान्तिबाट मुलुकले फड्को मा¥यो नयाँ युगतर्फ । त्यसैको क्रमागत भए पनि तत्काललाई राणाहरुले शान्तिपूर्ण आन्दोलनलाई तिरस्कार गरेको ठानेर जहानियाँ शासन पनि हटाउने अनि विश्वव्यापी मान्यताको प्रजातन्त्रलाई पनि स्थापना गर्ने उद्देश्यले सशस्त्र जनक्रान्ति नै रोजिएको थियो शान्तिवादीहरुको सल्लाहले । शान्तिका लागि ।

७.तर सात साल फागुन ७ ल्याउनचाहिँ सशस्त्र जनक्रान्ति नै गर्नुपरेको यथार्थ हाम्रो सामु स्पष्ट छ । तर त्यो यस्तो अनुशासित र नेतृत्वको नियन्त्रणमा रहेको सशस्त्र क्रान्ति थियो कि राणाले सत्ता छोड्ने शर्तमा स्थगित भयो । नभन्दै जहानियाँ राणा शासनले सत्ता छोड्यो र जनताको सहभागितामा सरकार बन्यो तर बन्यो त राणा अन्तिम प्राइम मिनिस्टर श्री ३ मोहन समशेर राणाको प्रधानमन्त्रित्वमा नै । वास्तवमा त्यो सरकार राणा र काँग्रेसको संयुक्त भए पनि राजाको वर्चस्वमा गठित थियो । काँग्रेसलाई लागेको थियो राजा हाम्रै हुन् अनि राणाले त पिँजरामा नै राखेका व्यक्ति नै राजा थिए । राजाका गुण र अवगुणबाट निवर्तित राणा पक्ष जानकार थियो । प्रजातन्त्र पक्षधर प्रजातन्त्रको स्थापना नै प्रशस्त मान्थ्यो र प्रजातन्त्रको प्रणालीले नै स्वतः काम गर्छ भन्ने भ्रममा थियो ।

८.नेपाली प्रजातन्त्रको कुरा गरौँ —प्रत्येक वर्ष फागुन ७ गते आउँछ । जान्छ । तर यसले नेपाली इतिहासमा एउटा जीवन्तता बोकेको मान्नुपर्छ । त्यो दिनले दिने स्पष्ट सन्देश भनेको नेपालका लागि नयाँ युगको सूत्रपात गरेको दिन भनेर बुझ्ने गरिएको छ । त्यस्तै बुझ्नु पनि जरुरी छ । वास्तवमा युगान्त भनेको त्यही दिन थियो । त्यसदिनको सम्झनाले प्रजातन्त्रका लागि सहादत दिनेहरु र त्यसको अमूर्ततालाई पनि जीवनको सँस्कार सम्झेर मुलुकमा प्रजातन्त्र स्थापना र पुनस्र्थापना गर्ने सबै स्मरणीय र पुजनीय छन् । प्रजातन्त्रका लागि सहादत दिने थिरबम मल्ललगायतका सहिदहरु, त्यसमा अहोरात्र खटेर प्रजातन्त्र बहाली गरेरै छोड्ने योद्धाहरु र त्यस्तो ऐतिहासिक जिम्माको काम पूरा गर्ने सातसालको नेतृत्व गर्ने बीपी, गणेशमानजी, किसुनजी, सुवर्णजी, मातृका बाबु, पुष्पलाल, मनमोहनजी लगायतका नेताहरु सबै वन्दनीय छन् र माननीय हुन् ।

९.किन यस्तो लाग्यो मलाई कि यसपटकको प्रजातन्त्र दिवस फागुन ७ कान्तिविहीन जस्तो । प्रजातन्त्र दिवस आयो र गयो भनेजस्तो । भनिन्छ— गणतन्त्रको छायामा प्रजातन्त्रको अवस्था लाचार बनेको छ । वास्तवमा गणतन्त्रले नै प्रजातन्त्रको अर्थ बोकेको हुन्छ , गणतन्त्र अर्थात् समूह समूहको समन्वयबाट गरिने शासन । तर बेलायतको प्रसङ्गले गणतन्त्रको अर्थले राजाविहीन शासनको स्वरुप पहिचान भएको हो किनभने राजतन्त्रमा पनि प्रजातन्त्रले काम गरिरहन सक्दोरहेछ । राजाविहीन शासनलाई गणतन्त्र किन पनि भनियो होला भने राजाको शासनलाई राजतन्त्र नै त भनियो अनि गणतन्त्रको स्वरुपमा राजाविहीन भनियो होला तर स्वतन्त्रतापूर्वक जनताको सहभागिताले चल्ने शासन नै गणतन्त्रात्मक राज्य व्यवस्था हो । वैशालीको राजतन्त्रले गणतन्त्रात्मक स्वरुप दिएको थियो भनेर ऐतिहासिक तथ्य मानिन्छ ।

१०.राणाले सुनको फुल पार्ने कुखुरी नै मार्न थालेकाले राणा शासनको अन्त्य भयो । राजाले पनि सत्ता कब्जाको बढी नै चाहना गर्दा राजतन्त्र नै गयो । कतिसम्म भने प्रजातन्त्रप्रति आस्थासम्म राख्नेलाई खोजी खोजी या त उसको चाहनामा परिवर्तन गरेर सक्रिय राजतन्त्रका पक्षमा लगे , या त जेलमा राखेर, दण्डित गरेर फाँँसीसमेतको सजाय दिए । मिश्रका रक्तपातविहीन आन्दोलनबाट फालिएका अन्तिम राजा फारोँले भनेका थिए रे—अब संसारमा पाँचओटामात्र बादसाह(बास्सा) रहनेछन् , खेल्ने तासमा चारओटा र बेलायतमा एउटा ।

११.निरंकुशतालाई प्रजातन्त्र भन्नका लागि लागी पर्दा राजतन्त्रविहीन भयो देश । प्रजातन्त्रको खोलमा सत्ता कब्जा गर्ने नियतिले आजसम्म पनि नेपाललाई छोडेको छैन र आजको संविधान कार्यान्वयनमा देखिएको पेचिलोपन त्यसैको प्रतिफल हो । हामी सत्ता कब्जा गर्न एउटा नेपालीलाई नेपाली भन्न पनि कन्जुस्याँइ गरेका हुन्छौँ र अरु सबै अराष्ट्रवादी भन्दै आफूलाई मात्र राष्ट्रवादी, प्रजातन्त्रवादी भन्नेगछाैं । त्यही दुर्नियत दोहो¥याई रह्यौँ भने साँच्चै प्रजातन्त्रको यो संकरस्वरुप पनि मासिने छ र नेपालको अस्तित्वमा समेत ग्रहण लाग्न सक्छ जुनकुरा अहिले अरुलाई तर्साउन भन्ने गरेका छाैँ , त्यो एकदिन घटित हुने देखिन्छ ।

१२.आफ्नो ७२ वर्षको इतिहास केलाउन थाल्यौँ भने एउटा वर्णसंकर प्रजातन्त्रको तस्बिर (हाइब्रिड डेमोक्रेसी) सामुन्ने टल्किन्छ र हामीलाई प्रजातन्त्रले नै खिसी गर्छ । तथापि फागुन ७ ले जहिले पनि एउटा सन्देश दिइरहेको हुन्छ हामीलाई ७२ वर्षअघिको सम्झनाका आधारमा । त्यसले दिने सन्देश भनेको विधिको शासन गर्न जनताका प्रतिनिधिहरुले मात्र पाउँछन् भन्ने हो — एउटा सकारात्मक सोचसहितको जनताको जनतालाई जनताका लागि शासन गर्ने प्रवृत्तिको विकास । जनप्रतिनिधित्वको विकास । समसामयिक विकाससहितको जनताको शासन प्रणाली जहाँ जनताले सामाजिक न्याय पाउने गर्छन् ।

१३.२००७ साल फागुन ७ देखि नै राजाले आफ्नो बचन फेर्न थाले । पहिलो निर्वाचन कहिले हुने भन्ने अनिश्चय थपियो । यसको कारण थियो सत्तामा वैधानिकरुपमा कब्जा गर्ने उपाय । सरकार गठन ग¥यो, निर्वाचनको वातावरण हुन नदियो अनि निर्वाचन गर्न सकेन भनेर हटायो । यो चक्र घुमिरह्यो । संविधान सभाको निर्वाचन गर्ने जुन प्रतिज्ञा र बचनबद्धता थियो , त्यो अन्त्यमा संसदीय निर्वाचनमा गएर टुङ्गियो । हुन त निर्वाचन नगर्नका लागि संविधान सभाको होइन , संसदको निर्वाचन गर्ने भए मात्र संविधान घोषणा गर्ने कुरा आएपछि उधारो संविधान सभाभन्दा तत्काल व्यवस्थापिकाको निर्वाचन गर्नका लागि संविधान घोषणा जरुरी भयो । नभए त संविधान सभाले मात्र संविधान बनाउने जुन कुरा पहिले नै तय थियो ।

१४.स्वभावतः सातसालको जनक्रान्तिको परिणाम प्रजातन्त्र थियो र प्रजातन्त्रका लागि जनक्रान्ति गर्ने नेपाली काँग्रेसको अन्तिम माग नै संविधान सभा अनि त्यसले बनाएको संविधान अनुसार जनताको प्रत्यक्ष सहभागितामा प्रजातान्त्रिक सरकारको गठन थियो । तर देशको नवजात शिशुको रुपमा रहेको प्रजातन्त्र जोगाउन काँग्रेसले गरेको सहमतिलाई राजाले कमजोरी ठानेर २०१७साल पुस १ गतेको प्रजातन्त्रको हत्या नै गर्ने कदम जुन चाले , आज त्यो नै राजतन्त्रको लागि अभिशाप बनेको र अन्ततः राजतन्त्र गएको तथ्य जग जाहेर छ । आजसम्म ८ ओटा आमनिर्वाचन भएर प्रजातान्त्रिक सरकारहरु बने पनि किन प्रजातन्त्र सधैँ संक्रमणकालमा छ त ? आज आफैँले आफैँलाई सोध्ने प्रश्न पनि यही हो किनभने प्रजातन्त्रमा जनता नै जनार्दन हो र मुलुकको भाग्य विधाता हो । तर हाम्रा निर्णयले र हाम्रा चाहनाले मुलुक चलेको छ त ? प्रश्न सधैँ आफैँमा अनुत्तरित छ । तर उत्तर पनि स्पष्ट छ—प्रजातन्त्रलाई सत्तामा जानेले आत्मसात् गर्न सकेनन् । कसैले पनि प्रजातन्त्रको मर्मलाई आत्मसात् गर्न सकेनन् । प्रजातन्त्रवादीले त सकेनन् भने प्रजातन्त्रका विरुद्ध जनयुद्ध गर्नेले त झन आत्मसात् गर्ने कुरै भएन । तर सत्तामा नागफणी बनाएर बस्ने को छ त अहिले ? तिनै हिजो सात सालको जनक्रान्ति अपुरो भयो भनेर विरोध गर्नेहरु नै ।

१५.प्रजातन्त्रका पक्षमा कुरा गर्दा पहिले देश, अनि शासन प्रणाली अनि दलको प्राथमिकता राखिनु पर्ने हो । प्रजातन्त्रले एउटा सर्वस्वीकार्य विधिलाई स्थापित गरी त्यसैको आधारमा सत्ता सञ्चालन गर्ने भन्ने बुझ्दाबुझ्दै किन विधिलाई भन्दा मनोगत स्वार्थलाई प्राथमिकतामा राखिन्छ ? जबाफ त भविष्यसँग मात्रै छ , ती वाणीविहीन नेपाली जनतासँग मात्र छ जसले मतदानका आधारमा आफ्नो वाणी बोल्नेगर्थे, बोल्ने गर्छन् र भोलि पनि बोलिरहलान् । तर त्यो अस्त्र सकेसम्म लुकाउने जो प्रचलन छ प्रजातन्त्रका नाममा आन्तरिक प्रजातन्त्रमा । सायद फागुन ७ले दिएको उपहार कति लाभदायक भयो भनेर समीक्षा गर्ने दिन पनि फागुन ७ मा नै हो कि ?

१६.२००७ सालको सन्देशले दिने महत्वपूर्ण उर्जा हो —यदि प्रजातन्त्रमा कुनै खिया लाग्न आँटेमा वा कसैले खिया लगाएर भुत्ते बनाउँदै सँसदीय व्यवस्थाविरुद्ध धाबा बोलेमा जनताले फेरि आफूलाई जागृत बनाउने छन् । जनताको शासन गर्ने अधिकार जनताका प्रतिनिधिहरुलाई मात्र छ । यदि जनता अहिलेको अव्यवस्थामा परिवर्तन आएन र प्रजातन्त्रलाई बदनाम गर्दै प्रजातन्त्रको नाममा फोहोरी खेल भई रहेर फेरि उठ्नु प¥यो भने मुलुकले अचिन्त्य रुपान्तरणको परिवर्तन ल्याउने छ ।

१७.सत्ता कब्जाको दुर्नियतले इतिहासमा हिटलर जन्मेको थियो । जर्मनीमा सबैभन्दा राम्रो मानिएको वाइमर संविधानको कार्यान्वयनसँगै । त्यसैले संविधान कति उदारभन्दा पनि कार्यान्वयन गर्ने हृदय कति उदार , कति प्रजातान्त्रिक भन्ने हेरिँदो रहेछ ।

१८.एउटा सौभाग्य नै हो कि अझै नेपालमा प्रजातन्त्रका पक्षमा जनता जस्तोसुकै दुःख झेल्न पनि तयार छन् । जस्तोसुकै त्याग गर्न पनि तयार छन् । नेपालको सार्वभौमिकता नेताहरुले भनेजस्तो न त कमजोर छ , न त मानवअधिकारको पक्षमा लाग्ने नेपालीको कुनै साहसमा कमी नै आएको छ ।

१९.प्रजातन्त्रिक चेतनालाई वाणीविहीनहरुको कमजोरी नठानियोस् र इतिहासमा देखिएका गल्ती दोहो¥याउने काम नगरियोस् । जब बाणीविहीनहरु बोल्नेछन्, त्यो गगनभेदी अट्टहासले नयाँ युगको सूत्रपात गर्नेछ । प्रजातन्त्र भनेको नै एउटा जनताको पक्षको सँस्कार हो जुन जनताका पक्षमा मात्र सदैव सँस्कारित भएको हुन्छ ।

२०. र अन्त्यमा, प्रजातन्त्र भनौँ या लोकतन्त्र, पक्कै पनि लोकको जीवन सहजीकरण गर्नका लागि र जनताले प्रत्यक्षरुपमा सरकारका काममा सहभागिता जनाएको महसुस गर्नका लागि बनेको शासन प्रणाली हो जसको ढोका नेपालमा फागुन ७ ले खोलेको थियो जसलाई ढप्क्याउने काम नगरियोस् भन्नलाई पनि प्रजातन्त्रको सदुपयोग गरिरहनु परेको छ । सरकार र दलहरुले समयमै हालको अवस्थाको समीक्षा गरुन् । प्रजातन्त्र दिवसका उपलक्ष्यमा सबै नेपालीहरुमा शुभकामना ।नयाँ विकल्प साप्ताहिकबाट