संघर्षका पाइला

सुशीला अंगाईं

संघर्ष भनेको जुध्नु हो । परिस्थितिका सिर्जनात्मक पक्षसँग गन्तव्यमा पुग्न । कहिल्यै कोही हिँडेर कहीँ पुगेको छैन । सदा नै हिँडरहेको छ । जो जहाँ पुग्नु छ त्यही हो उद्देश्य । त्यहाँ पुगेपछि त्यहाँभन्दा परको संसार झनै व्यापक र विस्तृत् हुन्छ । पृथ्वी आँफैमा समग्र र पूर्ण छ तर यहाँका अनेक वस्तु र ज्ञान अपूर्ण छन् र गतिमान । ऋतु, हावा, पानी, घाम, जून, दिन, रात, साँझ, बिहान, तिमिर, प्रभात संघर्ष, ज्ञान र प्रेरणाका अनेक अध्याय हुन् ।
हावा आफ्नो वेग रोकेर कहिल्यै बस्दैन । बगिरहन्छ पानी । कहिल्यै खुम्च्याएर आफ्नो रूप अनकन्टारमा कहिल्यै फैलिएर समतलमा बगेर आउने पहाडदेखि पहिरो र चट्टानलाई वेगवान बनी बगिरहन्छ अनवरत । नवीन आवाहवाको आश्वादन गराउँदै घुमिरहन्छ विधिले ऋतु । घना अन्धकारलाई फारेर चराचर जगत्मा एक्लै उदाउँछ बालसूर्य । चलिरहन्छ दिनरातको चक्र । समग्र पृथ्वीले आफ्नो साँढे चार अर्बको इतिहासमा झेलेको छ अनेक विघ्न । ज्वालामुखी, भूकम्प, हिउँ, ताप, आँधी, तुफान जो यात्राका लागि मार्गदर्शनका पाना पनि हुन् ।

जीवनको पर्याय हो संघर्ष । ती व्यक्ति जो दिनभरि खेतमा काम गर्थे, राती ताप्न राखेको आगोको उज्यालोमा पढ्थे । काठको साबेलमा गोलले लेख्थे । लेखेर भरिँदै जाँदा एकछेउमा मेट्दै फेरि त्यहाँ लेख्न थाल्थे । उनै थिए—अमेरिकाका १६ औँ राष्ट्रपति अब्राहम् लिंकन । ती आफ्ना गन्तव्यमा कहिल्यै थाकेनन्, हिँडिरहे एक्लै–एक्लै । आँफूले आँफैलाई चिनेर दृष्टिका भरमा होइन, आत्मविश्वासले पाइला चालेर । खाएर हजार चोट गाह्रोमा बसेको चेप्टो ढुंगा र मन्दिरमा पुजिने मूर्तिले झैँ ती महामानव हाँसे दुःखमा बटुले पीडाबाट शक्ति नेल्सन मन्डेला जो २० औँ शताब्दीका महान् पुरूष हुन् । जसले रंगभेदका विरूद्ध आजीवन संघर्ष गरे, २७ वर्ष गोराहरूको जेलमा बिताए । मुक्त भएपछि दक्षिण अफ्रिकाका राष्ट्रपति बनेका मन्डेलाले प्रतिशोध साँधेनन् गोराहरूसित । अन्ततः उनको सहिष्णुता, सद्भाव र समन्वय वैचारिक दर्शनको धरातल नै सफल बन्यो उनलाई संसारभर चिनाउन ।

उद्यम र पराक्रमले नै लक्ष्य चुम्छ । यसैबाट शक्ति र सहासको प्रार्दुर्भाव पनि । बन्द बाटो देखेर फर्कनु होइन संघर्ष बाटो आँफै खन्नु हो । संकटका कयौँ पहाड खडा हुन्छन् गन्तव्यमा मानौँ ती लाम लागेका छन् एकपछि अर्को तर्नु पर्छ विवेकका भर्याङले । कवि लेखनाथ पौड्याल यसरी पोख्छन् आफ्ना भाव कवितामा—
अघिसम्म एउटा थियो दुःख चर्को
खडा भयो तुरून्त नै महा दुःख अर्को
जहाँ पाउमा घाउको दर्द हुन्छ
उसमै सदा ठेस लागिरहन्छ । (नाटक भर्तृहरि निर्वेद)
चोट, पीडा, संकट अनेक गारो तगारो विवेकका परीक्षा हुन्, चिनारी हुन् धैर्य र सहासका । क्षणक्षणमा परिवर्तनशील छ जगत् । शुक्ष्म ढंगले हामी देख्दैनौ । शुक्ष्म गतिले नै अनेक परिस्थितिको सिर्जना गर्छ । थाहै हुँदैन बिहान उदाउने घामले कस्तो दिन लिएर आउँछ ? समयसँग अञ्जान छ मान्छे । यद्यपि, परिश्रम महत्वपूर्ण हुन्छ उद्देश्का मार्ग प्रशस्त गर्न ।

संघर्ष र प्रेरणाका हस्ती बगाएर भावको गंगा सिंगै सागर दिए जसले विशाल र पवित्र मानसरोवर दिए नेपाली साहित्यलाई । मरूभूमिमा टल्केको बालुवामा तिर्खाले आकुल भएको मृगले पानी खोजेझैँ लोभिएर देवर्षी नारदको हिँडाइमा कयौँ मान्छे खोज्छन् आज उनलाई । प्रकृतिका मुनामुनामा खोजीको लागि उनकै चन्द्रलोक पुगेको आशालु यान उत्तर लिएर फर्कन सकेन कहिल्यै कल्पनाका अद्वितीय श्रष्टा यसो भन्छन् प्रश्नोत्तर कवितामा—
के हो ठूलो जगत्मा पसिना विवेक
उद्देश्य के लिनु ? उडी छुनु चन्द्र एक ।
आफ्ना पूर्वजहरूको उद्धार गर्ने अभिभारा बोकेका सगर वंशी राजा भगीरथले अनवरत् कठीन साधनाद्वारा स्वर्गकी नदी गंगालाई धर्तीमा झारेका थिए । ‘श्रेयासि वहुविघ्नानि’ । राम्रो काममा हरेक क्षण विघ्न आइरहन्छ । कल्पना होइन जीवन कर्म हो । सुतेको बाघको मुखमा आएर मृग बसेको दृष्टान्त छैन । असल कार्यको नतिजा ढिलै आउँछ । बुद्धले लामो साधनापछि बल्ल ज्ञान प्राप्त गरे । प्राप्ति त केवल झुल्का मात्र हो । जसरी चम्कन्छ बिजुली । तथापि स्थान निर्धारण भने अवश्य हो ।

गति हो जीवन । कर्म नै संघर्ष । कर्मका अगाडि गौण हुन्छ लक्ष्य । आशाले धैर्यतालाई नष्ट गर्छ । विकेन्द्रित गर्छ विवेकलाई । अनवरत् लगनशीलताले संभव बनाउँछ कठीन कार्य दृढ आत्मविश्वासले । भित्रैबाट चम्कने प्रकाशलाई मधुरो बनाउन सक्दैन कसैले । रोकिँदैनन् हिमालका सिर्जना । रोक्न खोजे पनि । जो बग्छन् बगिरहन्छन् । सिर्जनामै हुँदोरहेछ अथाह शक्ति, सामथ्र्य अग्रगामि पथका लागि यथेष्ट, उन्नत आशाका किरण पनि ।

पर्खंदैन समयले भनिरहन्छ—चरैवेति, चरैवेति । कालले कसैलाई माफ दिएको पनि छैन । कर्मठका अगाडि रवाफी, हावादारीहरू त्यसरी नै हार्छन् जसरी व्यर्थको हुन्छ पिनेको पिठोलाई फेरि पिन्नु । नसके जस्तै हुन्छ गरूडको वेगलाई झिँगोले पछ्याउन । परिश्रमीका खातिर ईश्वर पनि झुक्न वाध्य हुन्छन् । अभ्यन्तरबाट प्रस्फुटित दृढतालाई कसैले छेक्न सक्दैन । याने कि आकाशमा पर्खाल लगाउने सामथ्र्य कसैको हुँदैन । अनेक भंगाला तरेर बांगोटिंगो पथ, घुम्ती, मोडमा घुमेर मात्रै पुगिन्छ गन्तव्यमा सहासले ।

कार्यमा निरन्तरता महत्वपूर्ण हुन्छ । अनेक समस्या हुन्छन् साथमै । चिहानको मुर्दा मात्र हुन्छ समस्याविहीन । अनवरत बगिरहने पानीले खियाउँछ कडा चट्टानलाई पनि । चिन्नु पर्छ आजलाई यथेष्ट हुन्छ आजको समस्या आजै । महत्वपूर्ण हुन्छ वर्तमान । यसो भनिएको छ होली बाइबलमा, ‘भोलिका निम्ति फिक्री नगर । किनभने भोलिका दिन आफ्नै फिक्री लिएर आउँछन् । आजका काम आजैका निम्ति यथेष्ट छ ।’ कुनै कार्यमा निर्विकल्प समर्पित हुनुपर्छ जहाँ सफलता आँफै आइपुग्छ ढोका खोल्न । उतार–चढाव जरूंर छ यात्रामा जो ज्युँदो हुनुको प्रमाण हो । मुटुको चाल नाप्ने ईसिजीको लाइन पनि उतारचढावयुक्त हुन्छ । इन्धनको अभावमा उचाइमा उड्न सक्दैन जेट प्लेन । दृढ इच्छाशक्तिको साथमा आफ्नो क्षमता पहिल्याएर काम गर्नु पर्छ । सपना देख्नु, योजना बनाउनु, बहाना गर्नु होइन कर्म समस्याहरूलाई पर्गेल्दै जागरणका साथ कर्ममा समर्पित हुनु संघर्ष र प्राप्ति दुवै हो ।
संघर्ष मानव एक्लैले होइन इतिहासका अनेक छन् घटना । मानवले जुध्नु परेका घडी । वर्तमान पनि एउटा दृष्टान्त हो । सिंगो पृथ्वीमा रहेका सम्पूर्ण मानव जातिको अस्तित्वमाथि नै धावा बोलिरहेको सानो भाइरसले मानवमा फैलाएको संकट र त्रास । सिंगो मानव जाति जुधिरहेको छ उसैसँग । विवेकी मानव, चेतनशील मानव, सम्वृद्ध मानव, आविष्कारक मानव संंघर्षरत छ खोजीमा अनेक सम्भावनाको । नियमित आकस्मिकताको संकटबाट पार लगाउन खोजी गरेको छ भाइरस विनाशक । प्रयोगशालामा जुटिरहेको छ हर्दम ।

कोविड–१९ को संकटले चुनौती मात्र दिएको छैन विश्वलाई अनेक अवसर र सम्भावनाको खोजी गर्ने पाठ पनि सिकाएको छ । आगामी भवितव्यको लागि मार्गदर्शन पनि । हाम्रा पुर्खा मनुले जुधेनन् होला भाइरससँग । उनका समयमा अर्कै थिए व्यवधान । उनैका शाखा सन्तति हामी समयको लामो अन्तरालमा जुधेका छौँ अर्कै व्यवधानसँग समयको पावन्दीमा फेर्छ विघ्नले अनेक रूपरङ्ग, ढाँचा नितान्त फरक ढङ्गले मानवीय क्रियाकलाप र व्यवस्थापन अनुरूप वाचाल बनेर खनिन्छ समय । भोलिका दिनले ल्याउला अँझै जटिल भयावह । सायद् डराउनु पर्ला खुल्ला आकाशमा बहेको हावासँग अनि खोजी गर्ला मान्छे भाइरसयुक्त हावाको गति, बगाव, पत्ता लगाउने संयन्त्र खर्च गरिरहला विवेक । अनेक सम्भावनात्मक भयावहका खातिर ।